Kedilerde ölümcül seyredebilen Feline Infectious Peritonitis (FIP) hastalığı, son yıllarda veteriner kliniklerinde ve hayvan sahipleri arasında sık gündeme geliyor. Ondokuz Mayıs Üniversitesi (OMÜ) Veteriner Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Çağatay Esin, FIP’in ortaya çıkış nedenlerinden tedavi olanaklarına, toplumdaki yanlış inanışlardan sokak hayvanlarına yönelik alınması gereken önlemlere kadar birçok konuda merak edilen soruları cevapladı.
FIP, veteriner hekimlerin yakından takip ettiği hastalıklar arasında yer alıyor. Bir zamanlar teşhisi güç ve büyük ölçüde ölümcül kabul edilen FIP, günümüzde gelişen tanı yöntemleri ve yeni tedavi seçenekleriyle tedavi edilebilen bir hastalık haline geldi. Peki FIP vakalarında gerçekten artış mı yaşanıyor? Hastalık nasıl ortaya çıkıyor, hangi kediler risk altında bulunuyor ve tedavi sürecinde hangi yanlışlar yapılıyor? OMÜ Veteriner Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Çağatay Esin, FIP’e ilişkin merak edilenleri anlattı.
Kendinizi tanıtır mısınız?
Merhaba, ben Doçent Doktor Çağatay ESİN. Ondokuz Mayıs Üniversitesi (OMÜ) Veteriner Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim dalında görev yapmaktayım. Aslen Ankaralı’yım. 2010 yılında OMÜ Veteriner Fakültesinde lisans eğitimime başladım ve 2015 yılında mezun oldum. Ardından 2016 yılında yine OMÜ Veteriner Fakültesi İç Hastalıkları Anabilim dalında doktora eğitimime başladım. 2023 yılında doktor ünvanını aldım. 2026 yılı mart ayında da doçent ünvanını almaya hak kazandım.
‘Vaka sayılarındaki artışın ardındaki en önemli faktörlerden biri de çok kedili yaşam ortamlarıdır’
Son yıllarda kedilerde FIP vakalarının görülme sıklığı konusunda veteriner kliniklerinde nasıl bir değişim gözlemliyorsunuz;vaka sayılarındaki artışın ya da fark edilirliğin yükselmesinin arkasında çevresel faktörler, yaşam koşulları, bağışıklık sistemi sorunları veya evcil hayvan sahiplerinin bilinç düzeyindeki değişimlerin ne derece etkili olduğunu değerlendirir misiniz?
Son yıllarda kliniklerde FIP vakalarında bir artış eğilimi gözlemleniyor; ancak bunu yalnızca "hastalık gerçekten arttı" şeklinde yorumlamak yanlış olur. Burada iki faktör etkili gibi görünüyor: Birincisi, bazı bölgelerde gerçek vaka kümeleri ve artışları rapor edildi. İkincisi, veteriner hekimler, laboratuvarlar ve evcil hayvan sahipleri arasında FIP konusunda farkındalığın artması. Eskiden "tedavisi olmayan, teşhisi zor bir hastalık" olarak kabul edilen FIP, antiviral tedavi seçeneklerinin mevcudiyeti sayesinde bugün daha sık araştırılan, test edilen ve dolayısıyla teşhis edilen bir hastalık haline geldi. Vaka sayılarındaki artışın ardındaki en önemli faktörlerden biri de çok kedili yaşam ortamlarıdır. Kedi koronavirüsü kalabalık kedi popülasyonlarında daha kolay yayılır. Virüs dolaşımı çok kedili evlerde, barınaklarda, üreme çiftliklerinde ve başıboş kedilerin yoğun olduğu bölgelerde artar. Literatürde, kedi koronavirüs (FCoV) pozitifliğinin çoklu kedi ortamlarında oldukça yüksek oranlara ulaşabileceği ve genç yaş, stres, erkek cinsiyet, bazı safkan ırklar ve bağışıklık sistemiyle ilgili faktörlerin FIP gelişimi için risk oluşturduğu belirtilmektedir. Çevresel stres de önemli bir faktördür. FIP gelişme riskini artırdığı düşünülen faktörler arasında sahiplik değişiklikleri, ameliyat, yoğun bakım koşulları, kalabalık ortamlar, beslenme yetersizlikleri veya eşlik eden enfeksiyonlar yer almaktadır. Kliniklerde FIP tespitindeki artışın nedeni sadece vakalardaki gerçek artış değil aynı zamanda tanısal yeteneklerdeki iyileşmeler, hekimlerin hastalığı daha erken dikkate alması, evcil hayvan sahipleri arasında artan bilgi ve tedavi umudunun ortaya çıkmasıdır. Daha önce gözden kaçmış olabilecek bazı vakalar artık FIP şüphesiyle daha ayrıntılı olarak incelenmektedir. Bu nedenle, son durumu "gerçek risk faktörlerinin etkisiyle vakalarda artış ve artan farkındalık sayesinde daha görünür hale gelen FIP vakaları" olarak yorumlamak daha doğru ve bilimsel olacaktır.
‘FIP bazı kedilerde yaygın bir bağırsak koronavirüsünün mutasyona uğraması, vücudun savunma hücrelerine uyum sağlaması ve kedinin bağışıklık sisteminin bu enfeksiyona kontrolsüz veya yanlış bir şekilde yanıt vermesi sonucu ortaya çıkan, sistemik ve potansiyel olarak ölümcül bir inflamatuar hastalıktır’
Koronavirüs enfeksiyonunun bazı kedilerde ölümcül bir tabloya dönüşmesinin altında yatan biyolojik ve bağışıklık sistem nelerdir?
FIP'in altında yatan mekanizma şu şekildedir, kedilerde yaygın olan kedi koronavirüsü genellikle bağırsakla sınırlı hafif bir enfeksiyona neden olur. Bununla birlikte bazı kedilerde RNA virüsü olarak yüksek mutasyon oranı nedeniyle virüs değişir ve özellikle monosit/makrofaj hücrelerinde çoğalabilen bir forma dönüşür. Bu dönüşüm, FIP'in patogenezinde merkezi bir rol oynar. Bağırsak FCoV'sinden FIP ile ilişkili FCoV'ye geçişin, hücre tropizminde bir değişiklikle yani virüsün bağırsak hücrelerinden sistemik bağışıklık hücrelerine kaymasıyla ilgili olduğu belirtilmektedir. FIP aslında basit bir koronavirüs enfeksiyonunun doğrudan sonucu değildir kedinin vücudundaki virüs ile bağışıklık sistemi arasındaki hatalı ve aşırı bir mücadelenin sonucudur. Bununla birlikte bazı kedilerde virüs mutasyona uğrar ve makrofaj adı verilen savunma hücrelerinin içine yerleşir. Normalde bakteri/virüs gibi ajanları yok etmesi gereken vücudun savunma hücreleri virüs için taşıyıcı haline gelir ve virüs vücuda yayılır. Hastalığı şiddetlendiren ana faktör bağışıklık sisteminin dengesiz yanıtıdır. Bazı kedilerin daha yüksek risk altında olmasının nedeni biyolojik yatkınlığa dayanmaktadır. Özellikle 2 yaşın altındaki genç kedilerin FIP riski daha yüksek kabul edilir. Safkan kediler, çok kedili evlerde veya barınak/üretim ortamlarında yaşayan kediler, stres altındaki kediler ve bağışıklık sistemi zayıf olan hayvanlar daha duyarlı olabilir. Irk, yaş ve genetik yatkınlık üzerine yapılan çalışmalar, riskin bazı kedi popülasyonlarında eşit olarak dağılmadığını göstermektedir. Bu nedenle, FIP'in gelişmesinin tek bir nedeni yoktur. Virüsün mutasyona uğraması gerekir ancak bu tek başına yeterli değildir. Kedinin yaşı, genetik yapısı, stres seviyesi, bağışıklık kapasitesi, birlikte yaşadığı kedi sayısı ve maruz kaldığı viral yük, hastalığın ortaya çıkıp çıkmayacağını belirleyen faktörlerdir. Bu nedenle, aynı evde aynı koronavirüse maruz kalan iki kediden biri tamamen sağlıklı kalırken diğeri FIP geliştirebilir. FIP bazı kedilerde yaygın bir bağırsak koronavirüsünün mutasyona uğraması, vücudun savunma hücrelerine uyum sağlaması ve kedinin bağışıklık sisteminin bu enfeksiyona kontrolsüz veya yanlış bir şekilde yanıt vermesi sonucu ortaya çıkan, sistemik ve potansiyel olarak ölümcül bir inflamatuar hastalıktır.
‘Ortak mama, su ve kum kapları, yetersiz temizlik ve sık temas, koronavirüsün popülasyon içinde sürekli olarak dolaşmasına neden olur’
FIP riskini artırabilecek temel etkenler nelerdir?
FIP, klasik anlamda kediden kediye doğrudan bulaşan bir hastalık olarak düşünülmemelidir etkeni kedi koronavirüsüdür. Bu virüs, özellikle birçok kedinin bir arada yaşadığı bölgelerde sürekli olarak dolaşmaktadır. Virüse maruz kalma arttıkça virüsün mutasyona uğrama ve bazı kedilerde FIP gelişme olasılığı da artar. Kalabalık yaşam alanlarında kediler sürekli olarak aynı çevresel viral yüke maruz kalırlar. Ortak mama, su ve kum kapları, yetersiz temizlik ve sık temas, koronavirüsün popülasyon içinde sürekli olarak dolaşmasına neden olur. Burada sadece virüsün varlığı değil kedinin bağışıklık sisteminin nasıl etkilendiği de önemlidir. Sürekli stres altında yaşayan, yetersiz beslenen veya başka hastalıklarla mücadele eden kedilerin bağışıklık sistemleri bozulabilir ve bu da FIP gelişimi için bir zemin oluşturabilir.
‘FIP veteriner hekimliğinde "teşhis edilmesi en zor hastalıklardan" biri olarak kabul edilir’
FIP’in erken dönem belirtileri diğer yaygın hastalıklarla karıştırılabilir mi?
FIP'in en büyük sorunlarından biri erken belirtilerinin oldukça belirsiz olmasıdır. Bu nedenle, birçok vaka başlangıç aşamasında diğer hastalıklarla karıştırılabilir. Özellikle iştahsızlık, hafif ateş, kilo kaybı, uyuşukluk, oyun isteğinde azalma veya davranış değişiklikleri gibi belirtiler basit gastrointestinal enfeksiyonlara, üst solunum yolu hastalıklarına, stresle ilgili sorunlara veya diğer sistemik hastalıklara benzeyebilir. Bu nedenle, FIP veteriner hekimliğinde "teşhis edilmesi en zor hastalıklardan" biri olarak kabul edilir. Mevcut kılavuzlar ayrıca FIP teşhisinin tek bir testle değil klinik belirtiler, hematoloji-biyokimya sonuçları, görüntüleme ve gelişmiş laboratuvar yöntemlerinin birlikte değerlendirilmesiyle yapıldığını belirtmektedir. Özellikle genç kedilerde, tedaviyle düzelmeyen açıklanamayan ateş, giderek artan kilo kaybı, karın şişliği, göz renginde değişiklik veya nörolojik belirtiler ortaya çıkarsa FIP her zaman göz önünde bulundurulmalıdır. Eğer kedinizde şu problemler varsa "ciddi uyarı işaretleri" olarak kabul edilmelidir. Uzun süreli veya tekrarlayan ateş, birkaç günden fazla süren iştahsızlık, hızlı kilo kaybı, batında sıvı birikimi nedeniyle karın şişliği, nefes darlığı, gözlerde renk değişikliği veya üveit, denge kaybı, nöbet veya felç gibi nörolojik belirtiler ve giderek kötüleşen genel durum FIP’in belirtileri arasında yer alıyor.
Toplumda FIP hastalığıyla ilgili dolaşan yanlış bilgiler ve sosyal medya kaynaklı bilgi kirliliği hakkında ne düşünüyorsunuz özellikle tedavi yöntemleri konusunda hayvan sahiplerinin en sık düştüğü hatalar nelerdir?
Sosyal medya, FIP ile ilgili çok faydalı deneyim paylaşımları ve çok fazla yanlış bilgi içermektedir. En büyük sorun bazı evcil hayvan sahiplerinin veteriner hekim değerlendirmesi olmadan yalnızca internet tavsiyelerine dayanarak teşhis koymaya veya tedaviye başlamaya çalışmasıdır. Evcil hayvan sahiplerinin yaptığı en yaygın hatalar yalnızca tek bir kan testine dayanarak FIP teşhisi koymaya çalışmak, internetten veya yasadışı kaynaklardan kontrolsüz ilaç temin etmek, ilaç dozlarını yanlış hesaplamak, tedaviyi erken kesmek, her karın şişkinliğini FIP ile karıştırmak, pozitif bir PCR testini kesin FIP olarak kabul etmek ve kortikosteroidleri veya antibiyotikleri ayrım gözetmeksizin kullanmaktır.
‘Tedavi protokolünde yalnızca ruhsatlı ve veteriner hekim onaylı ürünlerin kullanılması son derece önemlidir’
Son yıllarda FIP tedavisine yönelik geliştirilen yeni yöntemler ve ilaç seçenekleri konusunda veterinerlik alanında nasıl gelişmeler yaşandı?
Geçmişte, FIP teşhisi konmuş bir kedinin prognozu son derece kötüydü ve hastalık genellikle ölümcül kabul ediliyordu. Ancak son yıllarda geliştirilen antiviral tedaviler sayesinde birçok FIP hastasında başarılı sonuçlar elde ediliyor. Bu, veteriner hekimliğinde gerçekten devrim niteliğinde bir gelişme olarak kabul ediliyor. Bu değişimin temelinde, koronavirüsün çoğalmasını baskılayan antiviral ilaçlar yer alıyor. Artık daha önce birkaç hafta ya da birkaç ay içinde kaybedilebilecek hastalarda neredeyse tam iyileşme görüyoruz. Özellikle erken teşhis edilen ve uygun doz protokolüyle tedavi edilen kedilerde başarı oranları oldukça umut verici hale geldi. FIP artık tedavi edilebilir bir hastalık olsa da hala ciddi ve karmaşık bir hastalıktır. Teşhis ve tedavi bir veteriner hekimin gözetimi altında yapılmalıdır. Yanlış bilgilendirmenin bir başka kaynağı daha var FIP çok popüler bir hastalık haline geldiği için ruhsatsız ürünler de ortaya çıkıyor. Bu nedenle, tedavi protokolünde yalnızca ruhsatlı ve veteriner hekim onaylı ürünlerin kullanılması son derece önemlidir.
Sokak hayvanları açısından değerlendirildiğinde FIP şüphesi taşıyan kedilerin erken teşhis edilmesi ve takip edilmesi konusunda yerel yönetimlerin, hayvan bakım merkezlerinin ve gönüllülerin üstlenebileceği roller nelerdir?
Sokak hayvanlarında FIP'in en zorlu yönlerinden biri erken belirtilerin oldukça belirsiz olması ve düzenli klinik takibin genellikle zor olmasıdır. Bu nedenle sokak kedilerinde FIP'in yönetimi sadece veteriner hekimler arasında değil aynı zamanda yerel yetkililer, hayvan barınakları ve gönüllü ağları arasında da işbirliği gerektirir. Yerel yetkililerin kilit rolü özellikle yoğun sokak hayvanı popülasyonlarında koruyucu veteriner hizmetlerini sistematik hale getirmektir. Kalabalık yaşam alanları, yetersiz hijyen ve kronik stres, FCoV dolaşımını artırabilir. Bu nedenle, düzenli sağlık taramaları, izolasyon alanlarının oluşturulması, karantina protokolleri, yeterli beslenme desteği, stres azaltma ve yoğun popülasyon kontrolü çok önemlidir. Barınak personeli sadece temel bakım konusunda değil aynı zamanda hastalık farkındalığı konusunda da eğitilmelidir. FIP vakalarının erken tespiti, günümüzde geçmişe kıyasla çok daha yüksek bir başarılı tedavi şansı sunmaktadır. Sahadaki gönüllüler erken uyarı sistemi görevi görmeliler. Genellikle düzenli olarak izlenen bir sokak kedisinde herhangi bir değişikliği ilk fark edenler onlardır. Ancak burada önemli bir sorun kaynak yetersizliğidir. FIP teşhisi ve antiviral tedaviler maliyetli olabileceğinden, sahipsiz kediler için sürdürülebilir bir takip sistemi kurmak zor olabilir. Bu nedenle, belediyeler ve veteriner fakülteleri arasındaki işbirlikleri ve gönüllü destek ağları bu konuda giderek daha önemli hale gelmektedir.
FIP’in insanlara doğrudan bulaşmadığı bilinse de toplum içerisinde bu konuda çeşitli endişeler yaşanabiliyor insanlar arasında oluşan yanlış algılar nelerdir ve veteriner hekimler bu konuda hangi bilimsel bilgileri özellikle vurguluyor?
Toplumda FIP hakkında en yaygın yanlışlardan biri hastalığın insanlara bulaşabileceği inancıdır. Bu, öncelikle hastalığın adında "koronavirüs" kelimesinin yer almasından ve özellikle COVID-19 pandemisinden sonra koronavirüs kavramına karşı kamuoyunun artan hassasiyetinden kaynaklanmaktadır. Bununla birlikte, günümüzde bilimsel olarak bilinen gerçek, FIP’in insanlara bulaşabilen bir hastalık olmadığıdır. Hastalığa neden olan kedi koronavirüsü (FCoV), kedilere özgü bir koronavirüstür ve insanlarda hastalığa neden olduğuna dair bilimsel bir kanıt yoktur. Diğer yaygın yanlış anlamalar ise “Koronavirüs olduğu için insanlara bulaşabilir" inancı. Biraz önce belirttiğim gibi böyle bir durum söz konusu değil. Diğer bir yanlış anlaşılma ise FIP'li kedilerin diğer tüm hayvanlardan uzak tutulması gerektiği inancı ve hastalığın havada hızla yayıldığı yanılgısıdır. Bir diğer önemli yanlış anlama ise "FIP bulaşıcıdır" ifadesinin yanlış yorumlanmasıdır. Bilimsel olarak, kediler arasında yayılan ana etken kedi koronavirüsüdür (FCoV) ve FIP genellikle bu virüsün kedinin kendi vücudunda mutasyona uğraması sonucu gelişir. Bu nedenle, FIP'in kendisi klasik anlamda "bulaşıcı bir FIP hastalığı" olarak kabul edilmez. Mevcut bilgiler, çoğu FIP vakasının bireysel viral mutasyonlar sonucu geliştiğini göstermektedir. Veteriner hekimler olarak en önemli mesajımız şudur: FIP ciddi bir kedi hastalığıdır ancak insan sağlığı için bir tehdit oluşturmaz. Bilimsel olmayan korkular nedeniyle hasta kedileri terk etmek veya dışlamak yerine, uygun veteriner hekim desteğiyle değerlendirilmelidirler.
